یکی از مفاهیم بنیادین زیست‌شناسی نظریه سلولی یا نظریه یاخته است که بنا بر آن: تمام موجودات زنده (جانوران-گیاهان-تک‌سلولی‌ها) از یاخته و فرآورده‌های فعالیت یاخته به وجودآمده‌اند.

این نظریه با پژوهش‌های بسیاری که در سده نوزدهم توسط پژوهشگرانی مانند دوتروشه (در سال ۱۸۲۴)، تورپن (در سال ۱۸۲۶) انجام شد شکل گرفت و کمی پس از طرح آن مشخص شد که هر سلول از تقسیم سلولی قبل از خود به وجود می‌آید. پس از زمانی نشان داده شد که همانندی‌های اساسی در فعالیت‌های سوخت‌وسازی همه یاخته‌ها وجود دارد و فعالیت جاندار روی هم رفته نتیجه مجموع فعالیت‌ها و برهمکنش واحدهای سلولی سازنده آن است.

نظریه سلولی تاثیر زیادی بر همه زمینه‌های پژوهشی زیستی داشته‌است. پیشرفت و تکامل زیست‌شناسی سلولی در سده بیستم به دو دلیل عمده بوده‌است: افزایش حد تفکیک وسایل تجزیه که مهمترین آنها میکروسکوپ الکترونی و فنون مربوط به پراکندگی پرتو ایکسمی‌باشد. نزدیکی یاخته‌شناسی با رشته‌های دیگر پژوهش زیستی به‌ویژه با ژنتیک، فیزیولوژی و زیست‌شیمی که سرانجام به از میان رفتن مرزهای ساختگی این علوم و ایجاد دانشی بر اساس تشکیلات مولکولی سلول انجامید.

پیشینه

در اوایل سده هفدهم، گالیله کنجکاوانه برای دیدن ستاره‌ها چند عدسی را روی هم قرار داد. او برای آزمایش‌های بزرگ‌نمایی، مگسی را با دوربینش مشاهده نمود و از دیدن وضعیت منظم چشمان مگس به شگفت آمد. یاخته در سال ۱۶۶۵ توسط رابرت هوک کشف شد. در میانه‌های سده هفدهم، «آنتونی فان لیوونهوک» میکروسکوپی ساخت و با آن به اجسام بسیاری نگاه کرد. از جمله این اجسام، لایهٔ بسیار نازکی از چوب پنبه پوست درخت بود. در مقابل چشمان او خانه‌های منظم، مثل کندوی زنبور عسل نمایان شدند. او آن خانه‌ها را سلولا[۱] یا همان «یاخته» نامید. در واقع، او یاخته‌های مرده را مشاهده کرده بود، نه یاخته‌های زنده و آن هم فقط دیواره‌های یاخته‌ای را.

در اوایل سده هجدهم، پژوهندگان دریافتند که درون یاخته مایعی وجود دارد و آن را پروتوپلاسم (پیش‌مایه) نامیدند. با بهبود کیفیت و دقت میکروسکوپ‌ها، پژوهشگران دو بخش شفاف (سیتوپلاسم، میان‌مایه) و تیره (هسته) را در پیش‌مایه شناسایی کردند. با افزایش مشاهدات میکروسکوپی، نظریه سلولی نضج گرفت، این نظریه سه اصل داشت:

۱- تمام موجودات زنده از یک یا چند یاخته ساخته شده‌اند.
۲- یاخته واحد سازمانی تمام موجودات زنده، به جز ویروس‌ها، است.
۳- تمام یاخته‌ها از یاخته‌های قبلی ساخته می‌شوند.

تفسیر امروزی

بخش‌هایی از نظریه سلولی که امروزه به طور همگانی پذیرفته شده از این قرار است:

  1. همه موجودات شناخته‌شده زنده از یک یا چند یاخته تشکیل شده‌اند.
  2. همه یاخته‌ها از طریق تقسیم یاخته‌های پیش از خود پدید می‌آیند.
  3. یاخته واحد بنیادین ساختار و کارکرد در تمامی ارگانیسم‌های زنده است.
  4. فعالیت یک ارگانیسم بستگی به مجموع فعالیت‌های یاخته‌های مستقل دارد.
  5. در یاخته‌ها جریان انرژی (سوخت‌وساز و زیست‌شیمی) روی می‌دهد.
  6. یاخته‌ها داده‌های موروثی (دی‌ان‌ای) با خود به همراه دارند که به هنگام تقسیم سلولی به آن‌ها رسیده‌است.
  7. در ارگانیسم‌های گونه‌های مشابه، همه یاخته‌ها در اصل از نظر ترکیب شیمیایی یکسان هستند.

از ویکی پدیا